40 lat po pierwszym w Polsce przeszczepie serca. To był przełomowy moment w medycynie

5 listopada 2025 przypada 40. rocznica pierwszego udanego przeszczepienia serca w Polsce, przeprowadzonego w Zabrzu przez zespół kierowany przez doc. Zbigniewa Religę. To wydarzenie zmieniło historię polskiej medycyny. 

40 lat po pierwszym w Polsce przeszczepi serca

Zabrze od czterdziestu lat jest najważniejszym polskim ośrodkiem transplantacyjnym narządów klatki piersiowej. 5 listopada 1985 w Zabrzu, prof. Zbigniew Religa wraz z asystującym mu zespołem lekarzy – Andrzejem Bochenekiem, Jerzym Wołczykiem, Marianem Zembalą, Bogusławem Ryfińskim – wykonał pierwszy w Polsce udany przeszczep serca. Zespół ten przeprowadził pierwszą w Polsce udaną transplantację, otwierając zarazem program transplantacji tego narządu.

– To medyczne osiągnięcie na skalę europejską było zasługą nie tylko odpowiednich kompetencji Zbigniewa Religi, ale również wymagało szczególnej odwagi i determinacji, a profesor Religa zdawał sobie sprawę z ogromnej odpowiedzialności, jaką ponosił nie tylko wobec pacjentów i ich rodzin, ale także w stosunku do środowiska chirurgów – podkreślał w swoich wspomnieniach prof. Andrzej Bochenek.

Podkreślał, że choć pacjent nie żył długo po przeszczepie, to wydarzenie miało ogromne znaczenie dla przyszłości kardiochirurgii w Polsce. W 1987 roku po zakończeniu jednej z kolejnych operacji transplantacji serca, została wykonana słynna fotografia, która ukazuje siedzącego Religę przy swoim pacjencie na sali operacyjnej. W tle widać również jednego z asystentów kardiochirurga – Romualda Cichonia, który ze zmęczenia zasnął w kącie sali. Zdjęcie to zostało uznane za jedno ze 100 najlepszych w historii magazynu ,,National Geographic".

62-letni rolnik z Krzepic cierpiał na zaawansowaną niewydolność serca. W chwili, gdy stan jego zdrowia stał się krytyczny z powodu ciężkiej choroby serca, transplantacja serca wydawała się jedynym ratunkiem. Jednak w Polsce, w tamtych czasach, procedura ta była niemal niemożliwa do przeprowadzenia. Po pierwsze dawca musiał być osobą stosunkowo młodą, ze zdrowym sercem, i w tamtych czasach uzyskanie zgody na pobranie organu od dawcy stanowiło duże wyzwanie. Chociaż pojęcie śmierci mózgowej było już wówczas znane, to nie było powszechnie akceptowane wśród lekarzy, budziło wątpliwości natury etycznej. Dawcą podczas pierwszego udanego przeszczepu serca był młody mężczyzna, u którego po wypadku samochodowym stwierdzono właśnie śmierć mózgu.

Najdłużej żyjącym w Polsce pacjentem po przeszczepie serca był Tadeusz Żytkiewicz, nauczyciel historii. Pana Tadeusza operował profesor Religa w 1987 roku, z przeszczepionym sercem przeżył 30 lat. Zmarł w wieku 91 lat, w 2017 roku. Zbigniew Religa zmarł w 2009 roku. Przyczynił się do naprawy tysięcy ludzkich serc, a pamięć o nim pozostanie w nas na zawsze.

Jubileuszowe uroczystości

Przypadająca w tym roku okrągła rocznica przeszczepu wykonana przez profesora Religę jest okazją do organizacji kilkudniowych, uroczystych obchodów jubileuszowych. Ich ważnym punktem będzie otwarcie "Skweru Dawców Drugiego Życia" oraz zasadzenie kaliny – symbolu odradzającego się życia. Skwer powstał przy ulicy Piastowskiej w centrum Zabrza, niedaleko pomnika prof. Zbigniewa Religi. Dawstwo narządów to proces, który wiąże się z bólem i stratą dla rodzin. Powstanie skweru to uczczenie pamięci osób, dzięki którym życie otrzymali pacjenci po transplantacji. W środę 5 listopada o godz. 12.00 na skwerze w obecności pacjentów po przeszczepie serca oraz przedstawiciela rodziny dawcy zasadzona będzie właśnie symboliczna kalina. To roślina o bogatej symbolice, szczególnie głęboko zakorzenionej w kulturze słowiańskiej. Jej białe kwiaty i czerwone owoce sprawiły, że stała się nie tylko rośliną ozdobną, ale i silnym symbolem emocji, tożsamości i przemijania. Czerwone owoce kaliny przypominają serca – pełne życia, podarowane z miłością. Zasadzona ku pamięci pierwszego przeszczepienia serca w Polsce będzie hołdem dla odwagi dawców i nadziei biorców.