Bytom uczcił pamięć ofiar Nocy Kryształowej. 88 lat temu spalono miejską synagogę

Przedstawiciele władz Bytomia, organizacji społecznych oraz mieszkańcy miasta oddali hołd Żydom prześladowanym przez nazistów podczas Nocy Kryształowej. W poniedziałek, 9 listopada, złożono kwiaty pod tablicą upamiętniającą nieistniejącą już synagogę przy obecnym Placu Grunwaldzkim. Wydarzenia z 1938 roku przyniosły w Bytomiu zniszczenie żydowskich sklepów i mieszkań, masowe aresztowania oraz deportacje do obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie.

Noc Kryształowa w Bytomiu. Około 800 Żydów zostało uwięzionych

W nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku w wielu miastach III Rzeszy doszło do zorganizowanych pogromów ludności żydowskiej. Wydarzenia te przeszły do historii jako Noc Kryształowa, czyli "Kristallnacht". Nazwa nawiązuje do odłamków szkła, które zalegały ulice po zniszczeniu witryn żydowskich sklepów i mieszkań. Bytom również stał się miejscem brutalnych prześladowań. Podpalono synagogę przy ówczesnym Friedrich Wilhelm Ring, czyli dzisiejszym Placu Grunwaldzkim. Żydowskich mieszkańców zmuszano do oglądania płonącej świątyni, dochodziło do pobić i grabieży. Zniszczono około 70 sklepów oraz nieustaloną liczbę mieszkań. Około 800 bytomskich Żydów zostało uwięzionych, a według różnych źródeł od 150 do nawet 300 osób deportowano do obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie.

Zamach w Paryżu stał się pretekstem do nazistowskiego pogromu

Bezpośrednim pretekstem do rozpoczęcia antyżydowskich represji był zamach Herszela Grynszpana na Ernsta vom Ratha, sekretarza niemieckiej ambasady w Paryżu. Rodzice Grynszpana zostali wcześniej deportowani na wschodnią granicę Niemiec, do Polski, w wyniku prześladowań związanych z ustawami norymberskimi. O ich losie dowiedział się przebywający w Paryżu od 1936 roku Herszel. 7 listopada 1938 roku udał się do niemieckiej ambasady i oddał kilka strzałów w kierunku vom Ratha. Niemiecki dyplomata zmarł dwa dni później. Nazistowska propaganda wykorzystała zamach do rozpowszechniania narracji o rzekomym spisku Żydów przeciwko Niemcom. 9 listopada, podczas spotkania członków NSDAP w Monachium z okazji rocznicy puczu monachijskiego, przemawiał minister propagandy Joseph Goebbels. Jego wystąpienie zostało odebrane jako przyzwolenie władz na organizowanie antyżydowskich wystąpień. Wkrótce w całych Niemczech rozpoczęły się pogromy.

Co działo się w Bytomiu? Relacje polskich gazet z listopada 1938 roku

O prześladowaniach na niemieckim Górnym Śląsku informowała również ówczesna polska prasa. Szczegółowe relacje z Bytomia publikował katowicki "Kurier Wieczorny". W wydaniu z 11 listopada 1938 roku na pierwszej stronie ukazał się artykuł zatytułowany "3 Żydów powiesiło się w Bytomiu. Burzenie spalonych synagog". Opisano w nim między innymi sposób, w jaki hitlerowcy traktowali żydowskich mieszkańców miasta. Treści przypomina bytomski magistrat:

"W ciągu czwartku, po spaleniu bożnic, członkowie S.A. i S.S. w Bytomiu, Gliwicach i Zabrzu wydobyli z mieszkań wszystkich znakomitszych Żydów kupców, rzemieślników itd. prowadząc ich pod eskortą policji oraz uzbrojonych hitlerowców przed płonące bożnice, gdzie kazano im przez kilka godzin z rzędu wśród kpin i wycia tłumów, przyglądających się niesamowitemu pożarowi, przyglądać się temu widowisku. Nie szczędzono nawet starców, staruszek, ani dzieci. W samym Bytomiu sprowadzono na mały rynek Fryderyka Wilhelma, gdzie znajduje się spalona bożnica, około 200 Żydów z rodzinami, poczem odprowadzono ich wśród wyzwisk i wycia tłumów, przyglądających się pochodowi, do prowizorycznych aresztów domowych"

W dalszej części publikacji gazeta opisywała przetrzymywanie Żydów w budynkach na terenie miasta oraz okoliczności pożaru synagogi i sąsiadującego z nią domu gminnego:

"Około 300 Żydów bytomskich zamknięto w żydowskiej szkole ludowej przy ulicy Długiej. O ile chodzi o pożar bożnicy w Bytomiu zaznaczyć należy, że mieści się ona zaledwie o kilka metrów od wielkiej gazowni bytomskiej, położonej przy tejże samej ulicy, na której znajduje się przylegający do bożnicy Żydowski Dom Gminny, który również doszczętnie spłonął. W czasie pożaru ludność nieżydowską zamieszkującą w pobliżu bożnicy i gazowni ogarnęła niebywała panika. Mieszkańcy tych domów bowiem obawiali się, że w każdej chwili może nastąpić katastrofalny wybuch w gazowni. Wreszcie jednak władze nakazały straży ogniowej pilnować odcinka położonego obok gazowni, by w ten sposób uniemożliwić przerzucenie się ognia na zakłady gazowe i zbiorniki"… "Jak się dowiaduje, w jednym z żydowskich domów modlitwy w Bytomiu powiesiło się w piątek, 3 Żydów. Nazwiska ich są nieznane, gdyż władze niemieckie trzymają ten fakt w tajemnicy".

Kolejne wydanie "Kuriera Wieczornego", z 12 listopada 1938 roku, przyniosło następny opis wydarzeń na Górnym Śląsku. Artykuł "Jak palono synagogi? Jednolita akcja pogromowa na Śląsku Opolskim" przedstawiał między innymi przebieg podpalenia bytomskiej świątyni i los jej sąsiadów:

"W Bytomiu usunięto tabliczkę z napisem Judengasse poczem podpalacze weszli po drabinach do wysokich bocznych kopulek bożnicy i podpalili je. Równocześnie podpalono tam wielki, przyległy do bożnicy, kilkupiętrowy dom gminny wraz z całkowitym urządzeniem biurowym i mieszkaniowym…","…

W czwartek, w godzinach południowych w chwili, gdy dziełu zniszczenia przypatrywały się bezczynnie oddziały hitlerowskie, policyjne oraz miejscowa straż pożarna sprowadzona z Bytomia w pochodzie pod silną eskortą wśród gwizdów i wycia tłumu, wystraszonych Żydów w wieku od 10 do 60 lat, którzy w grobowym milczeniu przypatrywali się dziełu zniszczenia. Nie odezwał się ani jeden głos protestu, ani płacz. Wszyscy stali skamieniali przez kilka godzin w szeregu, będąc przedmiotem kpin i wyzwisk szalejącego z radości tłumu gapiów, wśród których uwijali się policjanci, nie mniej uradowani tym, co się działo…"

Gazeta opisywała także grabieże żydowskich przedsiębiorstw i sklepów. W jednym z fragmentów czytamy:

"Między innymi w Bytomiu zniszczono doszczętnie cała galanterię wielkiego składu żydowskiego Scholtz i Choryński przy ul. Dworcowej oraz wielki skład cygar Königsbergera, gdzie wyrzucano ze skrzynek dziesiątki tysięcy cygar i papierosów, wartości kilku tysięcy marek. Wreszcie pozamykano wszystkie inne sklepy, które w najbliższym czasie miały przejść w ręce aryjskie".

Bilans Nocy Kryształowej w III Rzeszy

Skala przemocy podczas Nocy Kryształowej była ogromna. Szacuje się, że w pogromach zginęło 91 Żydów, a około 30 tysięcy osób aresztowano i wywieziono do obozów koncentracyjnych w Buchenwaldzie, Sachsenhasen i Dachau. Zniszczono 267 synagog, dziesiątki domów modlitwy, setki mieszkań i sklepów. Dochodziło również do profanacji żydowskich cmentarzy. Dokładne oszacowanie strat materialnych poniesionych przez żydowską społeczność III Rzeszy jest trudne. Według przytaczanych szacunków mogły one sięgać nawet kilkuset milionów marek.

Bytom pamięta o ofiarach. Tablica upamiętnia zniszczoną synagogę

Pamięć o żydowskich mieszkańcach Bytomia i wydarzeniach z listopada 1938 roku jest podtrzymywana także poprzez miejsca pamięci. 9 listopada 2007 roku, po niemal 70 latach od pogromu, odsłonięto tablicę upamiętniającą synagogę, która stała przy dzisiejszym Placu Grunwaldzkim w latach 1869–1938. Autorem projektu tablicy jest Stanisław Pietrusa. Umieszczono na niej wizerunek nieistniejącej świątyni oraz napis w czterech językach: polskim, angielskim, niemieckim i hebrajskim:

"W tym miejscu stała wybudowana w 1869 roku bytomska synagoga będąca świadectwem wiekowego pokojowego współistnienia wspólnoty żydowskiej w historii miasta. Została zburzona przez niemieckich nazistów w Noc Kryształową 9/10 listopada 1938 roku".

W 88. rocznicę tragicznych wydarzeń pod tablicą ponownie złożono kwiaty. W uroczystości uczestniczyli przedstawiciele władz Bytomia, Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce oraz mieszkańcy miasta. Była to okazja do przypomnienia o ofiarach prześladowań i historii żydowskiej społeczności, która przez stulecia współtworzyła Bytom.