Piątek trzynastego – tak to już dzisiaj. Faktycznie pechowy dzień?

Czarny kot przebiegający drogę, rozbite lustro, rozsypana sól i oczywiście… dzisiaj mamy piątek trzynastego! Dla jednych to zwykły dzień w kalendarzu, dla innych data, w której lepiej nie podejmować ważnych decyzji, nie planować podróży, a nawet nie wychodzić z domu. Dlaczego trzynastka budzi taki niepokój i czy rzeczywiście Polacy wierzą, że przynosi pecha?

Piątek trzynastego od lat rozpala wyobraźnię, inspiruje twórców horrorów i staje się pretekstem do przypominania sobie najbardziej znanych przesądów. Choć nie ma naukowych dowodów na to, że ta data przynosi nieszczęście, strach przed nią ma nawet swoją nazwę.

Skąd wziął się piątek trzynastego?

Co ciekawe, sam piątek i liczba trzynaście przez długi czas funkcjonowały jako dwa osobne symbole pecha. Dopiero z czasem połączono je w jedną wyjątkowo złowrogą datę.

W tradycji chrześcijańskiej piątek kojarzony jest z męką i śmiercią Jezusa Chrystusa. Z kolei trzynastka zyskała złą sławę między innymi za sprawą Ostatniej Wieczerzy, podczas której przy stole zasiadało trzynastu uczestników. Trzynastym miał być Judasz, kojarzony ze zdradą.

Wśród historycznych wydarzeń przywoływanych w kontekście tej daty znajduje się również 13 października 1307 roku. Tego dnia król Francji Filip IV Piękny nakazał aresztowanie templariuszy. Wydarzenie to z czasem obrosło legendami i dodatkowymi opowieściami o klątwie.

Jednak połączenie piątku z trzynastką jako symbolu wyjątkowego pecha jest stosunkowo młode. Jego popularność wzrosła na przełomie XIX i XX wieku, a dodatkowego rozgłosu przysporzyła mu powieść Thomasa W. Lawsona "Friday the Thirteenth" z 1907 roku. Później swoje zrobiły kino, literatura grozy i popkultura.

Triskaidekafobia, czyli kiedy trzynastka naprawdę przeraża

Strach przed liczbą trzynaście ma nawet własną nazwę – triskaidekafobia. Istnieje także określenie na lęk przed piątkiem trzynastego: paraskevidekatriafobia. Nazwa pochodzi z języka greckiego i odnosi się do piątku, trzynastego dnia miesiąca oraz strachu.

Dlaczego niektórzy tak mocno przejmują się tą datą? Znaczenie ma przede wszystkim kultura, rodzinne przyzwyczajenia i przekonania przekazywane z pokolenia na pokolenie. Kiedy od dzieciństwa słyszymy, że trzynastka przynosi nieszczęście, możemy nieświadomie zacząć doszukiwać się w tym dniu sygnałów nadchodzących problemów.

Dochodzi do tego mechanizm psychologiczny: jeśli ktoś spodziewa się pecha, łatwiej zapamiętuje każde niepowodzenie, które wydarzyło się właśnie tego dnia. Zwykłe potknięcie, spóźnienie czy awaria zaczynają wtedy wyglądać jak potwierdzenie przesądu.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba unikająca piątku trzynastego cierpi na fobię. W większości przypadków jest to kulturowy przesąd, żart lub zwyczajowa ostrożność. O fobii można mówić wtedy, gdy lęk jest silny, nieproporcjonalny i utrudnia normalne funkcjonowanie.

Co mówią statystyki? Czy Polacy naprawdę boją się trzynastki?

Okazuje się, że przesądy wcale nie są w Polsce reliktem przeszłości. Z badania przeprowadzonego przez Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS) w lipcu 2018 roku wynika, że aż 85 proc. dorosłych Polaków wierzy w przesądy, praktykuje związane z nimi zwyczaje lub robi jedno i drugie. Co ósmy badany uważał, że sama liczba trzynaście przynosi pecha, a aż 20 proc. deklarowało szczególną ostrożność w piątek trzynastego.

Ciekawie wyglądają również dane dotyczące grup społecznych. W badaniu CBOS z 2011 roku większą skłonność do wiary w przesądy wykazywały kobiety niż mężczyźni. Częściej deklarowały ją również osoby w wieku 45–54 lat, osoby z wykształceniem podstawowym i zawodowym, bezrobotni, renciści oraz pracownicy usług. Większą wiarę odnotowano także wśród mieszkańców miast liczących od 100 do 500 tysięcy mieszkańców.

Czarne koty, lustra i sól. Czego lepiej nie robić w piątek trzynastego?

Lista popularnych przesądów jest długa, a niektóre z nich zna niemal każdy. W piątek trzynastego szczególnie często przypominane są takie zwyczaje jak:

• Czarny kot przebiegający drogę – ma zwiastować nadchodzące nieszczęście.

• Rozbite lustro – według przesądu oznacza aż siedem lat pecha.

• Przechodzenie pod drabiną – ma sprowadzać niepowodzenie.

• Rozsypana sól – bywa uznawana za zapowiedź kłótni i konfliktów.

• Witanie się przez próg – ma przynosić nieporozumienia.

• Wstawanie lewą nogą – według ludowych wierzeń może sprawić, że cały dzień będzie nieudany.

• Rozpoczynanie nowych przedsięwzięć – niektórzy wolą odłożyć podpisanie umowy, przeprowadzkę, podróż czy ważną decyzję na inny termin.

Czy cały świat boi się piątku trzynastego?

Nie wszędzie trzynastka ma tak samo złą reputację. Przesąd związany z piątkiem trzynastego jest szczególnie popularny w krajach anglojęzycznych i wielu państwach europejskich. Są jednak miejsca, w których pech przypisuje się zupełnie innej dacie.

W Hiszpanii i Grecji za nieszczęśliwy uznawany jest wtorek trzynastego. We Włoszech złą sławą cieszy się natomiast piątek siedemnastego. Pokazuje to, że strach przed konkretnymi datami jest przede wszystkim kwestią tradycji i kultury, a nie uniwersalnym przekonaniem.

Czy piątek trzynastego naprawdę przynosi pecha?

Współczesna nauka nie potwierdza, że konkretna data w kalendarzu zwiększa prawdopodobieństwo nieszczęśliwych zdarzeń. Antropolog dr Łukasz Sochacki z Uniwersytetu Jagiellońskiego zwraca jednak uwagę, że przesądy pełnią ważną funkcję społeczną. Pomagają oswajać niepewność, dają poczucie kontroli i skłaniają do większej ostrożności. Nawet osoby deklarujące brak wiary w zabobony potrafią zmienić swoje zachowanie, gdy w kalendarzu pojawia się trzynastka.

Może więc zamiast odwoływać plany, omijać czarne koty i nerwowo szukać niemalowanego drewna, warto potraktować tę datę z przymrużeniem oka? W końcu piątek trzynastego może być po prostu kolejnym dniem, w którym przydarzy się coś dobrego. A jeśli jednak coś pójdzie nie po naszej myśli, zawsze można zrzucić winę na kalendarz!

fot.: pixabay.com