Rozpoczyna się Tydzień Noblowski. Kto otrzyma tegoroczne Nagrody Nobla?

Dzisiaj rozpoczyna się Tydzień Noblowski 2026. Przez najbliższe dni poznamy nazwiska tegorocznych laureatów jednej z najbardziej prestiżowych nagród na świecie. Jako pierwsi zostaną ogłoszeni laureaci w dziedzinie fizjologii lub medycyny.

Noblowskie emocje rozpoczną się w poniedziałek, 5 października. Właśnie wtedy ogłoszona zostanie pierwsza z tegorocznych nagród – Nagroda Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny. W kolejnych dniach poznamy laureatów w dziedzinie fizyki, chemii, literatury i Pokojowej Nagrody Nobla. Tydzień zakończy 12 października ogłoszenie laureata lub laureatów Nagrody Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych.

Od czego wszystko się zaczęło?

Historia Nagród Nobla sięga końca XIX wieku. Alfred Nobel, szwedzki chemik, wynalazca i przedsiębiorca, w swoim testamencie z 27 listopada 1895 roku zdecydował, że większa część jego majątku zostanie przeznaczona na nagrody dla osób, które w poprzednim roku przyniosły ludzkości największą korzyść.

W testamencie Nobel wskazał pięć dziedzin: fizykę, chemię, fizjologię lub medycynę, literaturę oraz działania na rzecz pokoju. Nobel zmarł 10 grudnia 1896 roku, a po jego śmierci rozpoczęły się prace nad realizacją jego testamentu. Pierwsze Nagrody Nobla zostały wręczone w 1901 roku.

Początkowo przyznawano więc pięć nagród. Dopiero w 1968 roku Bank Szwecji ustanowił dodatkowe wyróżnienie – Nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych. Pierwszy raz przyznano ją rok później, w 1969 roku. Formalnie nie jest ona jedną z nagród zapisanych w testamencie Nobla, ale funkcjonuje w ramach systemu nagród noblowskich.

Sześć kategorii, sześć dni wielkich ogłoszeń

W 2026 roku laureaci zostaną ogłoszeni według następującego harmonogramu:

• 5 października – fizjologia lub medycyna
  To właśnie ta nagroda rozpoczyna tegoroczny Tydzień Noblowski. Ogłoszenie ma nastąpić o godz. 11:30 lub później. Decyzję podejmuje Zgromadzenie Noblowskie przy Instytucie Karolinska w Sztokholmie.
• 6 października – fizyka
  Laureaci zostaną ogłoszeni przez Królewską Szwedzką Akademię Nauk.
• 7 października – chemia
  Tego dnia poznamy osoby wyróżnione za najważniejsze osiągnięcia w dziedzinie chemii.
• 8 października – literatura
  Szwedzka Akademia ogłosi nazwisko tegorocznego laureata Nagrody Nobla w dziedzinie literatury.
• 9 października – Pokojowa Nagroda Nobla
  To jedyna z nagród, której laureat jest ogłaszany w Norwegii. Decyzję podejmuje Norweski Komitet Noblowski w Oslo.
• 12 października – nauki ekonomiczne
  Na zakończenie poznamy laureata lub laureatów Nagrody Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych.

A kiedy wręczane są nagrody?

Ogłoszenie nazwisk laureatów nie oznacza jeszcze uroczystego wręczenia nagród. To następuje tradycyjnie 10 grudnia, w rocznicę śmierci Alfreda Nobla.

Nagrody w dziedzinie fizyki, chemii, fizjologii lub medycyny, literatury oraz ekonomii są wręczane w Sztokholmie. Pokojowa Nagroda Nobla trafia do laureata w Oslo. Ta tradycja obowiązuje od początku historii nagrody – pierwsze ceremonie odbyły się 10 grudnia 1901 roku.

Nobel i Polacy. Czy mamy laureatów w medycynie?

Tak. I to nie jednego.

Jednym z najważniejszych polskich akcentów w historii Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny jest Tadeusz Reichstein. Urodził się w 1897 roku we Włocławku, a w 1950 roku otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny za badania nad hormonami kory nadnerczy, które doprowadziły między innymi do wyizolowania kortyzonu i kortyzolu. Reichstein był później związany ze Szwajcarią i jest określany jako polsko-szwajcarski biochemik.

Kolejną niezwykle ważną postacią jest Andrew Victor Schally, czyli Andrzej Wiktor Schally. Urodził się w 1926 roku w Wilnie, wówczas należącym do Polski. Jego ojcem był generał Wojska Polskiego Kazimierz Schally. W 1977 roku Schally, wspólnie z Rogerem Guilleminem, otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny za odkrycia dotyczące produkcji hormonów peptydowych w mózgu.

Warto wspomnieć także o Jacku Szostaku, urodzonym w Londynie naukowcu polskiego pochodzenia, który w 2009 roku otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny za odkrycie, w jaki sposób telomery i enzym telomeraza chronią chromosomy. Szostak jest jednak laureatem amerykańskim, a nie polskim – dlatego przy zestawieniach polskich noblistów należy go określać jako naukowca polskiego pochodzenia.

Medycyna rozpoczyna tegoroczny Tydzień Noblowski

Nagroda w dziedzinie fizjologii lub medycyny ma szczególne znaczenie, bo otwiera cały noblowski tydzień. Od 1901 roku przyznano ją 116 razy, a wyróżniono łącznie 232 osoby. Nie była przyznawana m.in. podczas części lat w trakcie I i II wojny światowej.

W 2025 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny otrzymali Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell i Shimon Sakaguchi za odkrycia dotyczące obwodowej tolerancji immunologicznej, czyli mechanizmów pomagających układowi odpornościowemu nie atakować własnych tkanek.

Dziś rozpoczyna się więc kolejny rozdział tej historii. Tegoroczną Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny przyznano Karlowi Deisserothowi (USA), Peterowi Hegemannowi (Niemcy) i Georgowi Nagelowi (Niemcy) za opracowanie optogenetyki. Później przyjdzie czas na fizykę, chemię, literaturę, pokój i ekonomię.

Jedno jest pewne – przez najbliższy tydzień oczy świata nauki, kultury i polityki będą zwrócone na Szwecję i Norwegię.